راهنمای تخصصی تشخیص ظرفیت حافظه ذخیره سازی در ویندوز، مک، لینوکس و بایوس

مدیریت منابع سخت افزاری در سیستم های کامپیوتری یکی از اصول اساسی برای حفظ کارایی و سرعت سیستم عامل است. در میان تمامی قطعات سخت افزاری، بخش ذخیره سازی اطلاعات به دلیل ارتباط مستقیم با داده های کاربر و فایل های حیاتی سیستم، اهمیت دوچندانی دارد. چه یک کاربر خانگی باشید که با کمبود فضا برای ذخیره فیلم ها و بازی های خود مواجه شده است و چه یک متخصص شبکه که وظیفه نگهداری از سرورهای داده را بر عهده دارد، دانستن ظرفیت دقیق حافظه سیستم اولین و حیاتی ترین گام برای برنامه ریزی های بعدی است. بسیار پیش می آید که ظرفیت اسمی درج شده روی جعبه قطعه با آنچه در سیستم عامل نمایش داده می شود متفاوت باشد. برای درک بهتر این موضوع و حل چالش های مربوط به مدیریت فضا، باید بدانیم که چگونه می توانیم متوجه ظرفیت واقعی هارد خود باشیم و از ابزارهای مختلف برای این کار استفاده کنیم.

بسیاری از افراد تصور می کنند که بررسی ظرفیت تنها با باز کردن یک پوشه ساده امکان پذیر است، اما روش های بسیار دقیق تری وجود دارند که اطلاعات عمیق تری مانند سلامت سکتورها، میزان فضای تخصیص نیافته، نوع پارتیشن بندی و سرعت انتقال داده ها را به ما نشان می دهند. در این مقاله تلاش می کنیم تمامی راهکارهای موجود در سیستم عامل های گوناگون و حتی در سطوح پایین تر سخت افزاری مانند بایوس را با جزئیات کامل تشریح کنیم.

برای تعمیرات لپ تاپ و کامپیوتر به این صفحه مراجعه کنید.

بررسی ظرفیت حافظه در سیستم عامل ویندوز

ویندوز به عنوان محبوب ترین سیستم عامل دسکتاپ در جهان، ابزارهای متعددی را برای بررسی وضعیت قطعات سخت افزاری در اختیار کاربران قرار می دهد. این روش ها از سطح بسیار ساده و گرافیکی شروع شده و تا ابزارهای پیشرفته مدیریتی و خط فرمان ادامه می یابند.

روش اول: استفاده از بخش This PC در فایل اکسپلورر

ساده ترین و سریع ترین روش برای مشاهده ظرفیت درایوها، مراجعه به بخش فایل اکسپلورر است. برای این کار کافی است کلیدهای میانبر Windows + E را روی صفحه کلید فشار دهید تا فایل اکسپلورر باز شود. سپس از منوی سمت چپ، روی گزینه This PC کلیک کنید. در این بخش، تمام درایوهای منطقی سیستم خود را مشاهده خواهید کرد. در زیر آیکون هر درایو، مقدار فضای خالی و کل فضای آن درایو به گیگابایت یا ترابایت نوشته شده است. با کلیک راست روی درایو مورد نظر و انتخاب گزینه Properties، پنجره ای باز می شود که در تب General آن، جزئیات دقیقی از فضای استفاده شده (Used Space) و فضای آزاد (Free Space) به همراه نمودار دایره ای نمایش داده می شود. این روش برای کسانی که می خواهند به سرعت اطلاعات پایه ای هارد سیستم را به دست آورند، بسیار مناسب است.

روش دوم: استفاده از ابزار تخصصی مدیریت دیسک (Disk Management)

گاهی اوقات ظرفیت نمایش داده شده در فایل اکسپلورر با ظرفیت واقعی دیسک فیزیکی تفاوت دارد. این مسئله به این دلیل رخ می دهد که ممکن است بخشی از دیسک شما پارتیشن بندی نشده باشد یا به صورت فضای تخصیص نیافته (Unallocated Space) باقی مانده باشد. برای دسترسی به این اطلاعات، ابزار مدیریت دیسک بهترین گزینه است. برای باز کردن این ابزار:

۱. کلیدهای Windows + X را فشار دهید.

۲. از منوی ظاهر شده، گزینه Disk Management را انتخاب کنید.

در این پنجره، تمام دیسک های فیزیکی متصل به سیستم به ترتیب با نام های Disk 0 و Disk 1 نمایش داده می شوند. در جلوی نام هر دیسک، ظرفیت واقعی و کل آن به صورت دقیق درج شده است. همچنین می توانید تمام پارتیشن های فیزیکی و منطقی ایجاد شده روی دیسک، فرمت آن ها (مانند NTFS یا FAT32) و وضعیت سلامت آن ها را بررسی کنید. این ابزار به شما کمک می کند تا مطمئن شوید تمام فضای فیزیکی دیسک فعال است.

بیشتر بخوانید: شبکه کردن دو کامپیوتر با کابل LAN

روش سوم: استفاده از نرم افزار تنظیمات (Settings) در ویندوز ۱۰ و ۱۱

مایکروسافت در نسخه های جدید ویندوز، بخش مدیریت فضای ذخیره سازی را بسیار مدرن تر کرده است. برای دسترسی به این بخش:

۱. منوی استارت را باز کرده و روی آیکون چرخ دنده (Settings) کلیک کنید.

۲. به مسیر System و سپس Storage بروید.

در این بخش، ویندوز به صورت خودکار درایو اصلی سیستم را آنالیز کرده و به شما نشان می دهد که چه مقدار از فضا توسط فایل های سیستمی، اپلیکیشن ها، فایل های موقت (Temporary Files) و اسناد شخصی اشغال شده است. با کلیک روی گزینه Advanced storage settings و انتخاب Disks & volumes، می توانید لیست تمام دیسک های متصل و ظرفیت دقیق تک تک آن ها را مشاهده و مدیریت کنید.

بررسی ظرفیت حافظه در سیستم عامل مک (macOS)

سیستم عامل اختصاصی اپل نیز راهکارهای بسیار ساده و در عین حال دقیقی را برای شناسایی مشخصات سخت افزاری دستگاه های مک بوک و آی مک ارائه می دهد. به دلیل معماری متفاوت سیستم عامل مک، مدیریت فضا در این سیستم ها از اهمیت بالایی برخوردار است.

روش اول: بخش About This Mac

سریع ترین راه برای کاربران مک، استفاده از منوی اصلی سیستم عامل است:

۱. روی آیکون لوگوی اپل در گوشه سمت چپ بالای صفحه کلیک کنید.

۲. گزینه About This Mac را انتخاب کنید.

۳. در پنجره باز شده، به تب Storage مراجعه کنید (در نسخه های جدیدتر سیستم عامل مک، این بخش در مسیر System Settings > General > Storage قرار دارد).

در این قسمت، یک نوار رنگی به شما نشان می دهد که چه نوع فایل هایی بیشترین فضا را اشغال کرده اند و ظرفیت کل دیسک داخلی شما چند گیگابایت است.

روش دوم: استفاده از ابزار Disk Utility

برای به دست آوردن اطلاعات فنی تر و بررسی ساختار پارتیشن بندی در سیستم عامل مک، باید از ابزار دیسک یوتیلیتی استفاده کنید. برای باز کردن این برنامه، کلیدهای Command + Space را فشار دهید تا کادر جستجوی اسپات لایت باز شود، سپس عبارت Disk Utility را تایپ کرده و کلید اینتر را بزنید. در این ابزار، در منوی سمت چپ، دیسک فیزیکی اصلی دستگاه به همراه تمام کانتینرها و حجم های مجازی تعریف شده روی آن نمایش داده می شود. با انتخاب دیسک اصلی در بالای لیست، ظرفیت دقیق، نوع پروتکل اتصال (مانند PCI-Express یا SATA) و وضعیت پارتیشن ها به نمایش در می آید. این روش به خصوص برای بررسی اتصالات خارجی و عیب یابی آن ها بسیار کاربردی است.

تشخیص ظرفیت حافظه در سیستم عامل لینوکس

سیستم عامل لینوکس به دلیل پایداری بالا، سیستم عامل اصلی بیشتر سرورهای جهان است. مدیریت فضا در لینوکس معمولا از طریق خط فرمان انجام می شود، هرچند ابزارهای گرافیکی نیز برای توزیع های دسکتاپ وجود دارند.

روش اول: استفاده از دستور df در ترمینال

ابزار df (مخفف Disk Free) یکی از قدیمی ترین و کارآمدترین دستورات برای بررسی فضای دیسک در سیستم های یونیکسی است. ترمینال خود را باز کنید و دستور زیر را تایپ کنید:

df -h

سوئیچ -h باعث می شود که خروجی دستور به صورت قابل فهم برای انسان (Human-readable) با واحدهای مگابایت و گیگابایت نمایش داده شود. در خروجی این دستور، لیست تمام فایل سیستم های مونت شده به همراه ظرفیت کل، فضای استفاده شده، فضای در دسترس و درصد استفاده از آن ها نمایش داده می شود.

روش دوم: استفاده از دستور lsblk

اگر می خواهید ساختار درختی دیسک های فیزیکی و پارتیشن های آن ها را بدون درگیر شدن با جزئیات فایل سیستم ها مشاهده کنید، دستور زیر بهترین گزینه است:

lsblk

این دستور نام هر دیسک (مانند sda یا nvme0n1) را به همراه حجم کل آن و پارتیشن های زیرمجموعه اش به نمایش می گذارد. این ابزار به شما کمک می کند تا به سرعت ساختار سخت افزاری ذخیره سازی سیستم لینوکسی خود را بشناسید.

بررسی ظرفیت حافظه از طریق تنظیمات بایوس (BIOS/UEFI)

در شرایطی که سیستم عامل به دلیل خرابی فایل های سیستمی یا مشکلات بوت بالا نمی آید، تنها راه بررسی وضعیت سخت افزار، ورود به محیط بایوس است. بایوس به طور مستقیم با فریمور قطعات ارتباط برقرار می کند و اطلاعات کاملا خامی از قطعات متصل به مادربورد ارائه می دهد.

برای ورود به این محیط، بلافاصله پس از روشن کردن کامپیوتر یا لپ تاپ، کلید مشخصی را به صورت مداوم فشار دهید. این کلید بسته به شرکت سازنده مادربورد معمولا یکی از کلیدهای Delete، F2، F10 یا F12 است. پس از ورود به محیط بایوس، به بخش System Information، Main یا Storage Configuration بروید. در این بخش، لیست تمام درگاه های SATA و اسلات های M.2 NVMe به همراه نام مدل دقیق و ظرفیت قطعات متصل شده به آن ها نمایش داده می شود. این روش مطمئن ترین راه برای تایید اتصال فیزیکی قطعه به مادربورد است.

بررسی برچسب فیزیکی قطعه سخت افزاری

اگر قطعه ذخیره سازی را از روی سیستم باز کرده اید یا هنوز آن را روی سیستم نصب نکرده اید، ساده ترین راه برای خواندن ظرفیت آن، بررسی اطلاعات درج شده روی برچسب فیزیکی محصول است. شرکت های سازنده موظف هستند اطلاعات حیاتی قطعه را روی بدنه آن حک یا چاپ کنند. روی این برچسب ها علاوه بر نام برند و مدل، ظرفیت دستگاه به صورت واضح (مثلا 1.0TB یا 500GB) نوشته می شود. همچنین اطلاعات مهم دیگری مانند ولتاژ کاری، جریان مصرفی، شماره سریال و کشور سازنده نیز روی این برچسب ها یافت می شود.

استفاده از ابزارهای خط فرمان در ویندوز

کاربران حرفه ای ویندوز می توانند بدون نیاز به باز کردن پنجره های گرافیکی، از ابزارهای متنی برای استخراج مشخصات سخت افزاری استفاده کنند. این روش ها سرعت بالایی دارند و در سناریوهای عیب یابی شبکه بسیار مفید هستند.

ابزار Command Prompt و دستور WMIC

محیط خط فرمان کلاسیک ویندوز دارای ابزاری به نام WMIC است که می تواند اطلاعات سخت افزاری را مستقیما از بایوس و سیستم عامل استخراج کند. برای این کار:

۱. در منوی استارت عبارت cmd را جستجو کرده و آن را اجرا کنید.

۲. دستور زیر را وارد کرده و کلید اینتر را بزنید:

wmic diskdrive get model,size

خروجی این دستور، مدل دقیق دیسک های متصل شده به همراه ظرفیت آن ها به بایت را نشان می دهد. برای تبدیل این عدد به گیگابایت، باید عدد به دست آمده را بر عدد ۱۰۷۳۷۴۱۸۲۴ تقسیم کنید.

ابزار Diskpart

ابزار دیسک پارت یکی از قدرتمندترین ابزارهای مدیریت دیسک در ویندوز است. برای استفاده از آن:

۱. در محیط خط فرمان عبارت diskpart را تایپ کنید تا وارد محیط این ابزار شوید.

۲. دستور list disk را وارد کنید.

در خروجی این دستور، تمام دیسک های فیزیکی متصل به سیستم به همراه ظرفیت کل و فضای آزاد آن ها نمایش داده می شود. این ابزار برای پاکسازی و پارتیشن بندی های پیشرفته بسیار کاربرد دارد.

چرا ظرفیت اسمی دیسک با ظرفیت واقعی آن تفاوت دارد؟

یکی از رایج ترین سوالات کاربران این است که چرا پس از خرید یک قطعه ذخیره سازی با ظرفیت مشخص، ویندوز ظرفیت کمتری را نمایش می دهد. به عنوان مثال، یک دیسک یک ترابایتی در ویندوز حدود ۹۳۱ گیگابایت نشان داده می شود. این موضوع به هیچ وجه به معنای خرابی قطعه یا تقلب سازنده نیست، بلکه ناشی از تفاوت در سیستم های محاسباتی است.

سازندگان قطعات سخت افزاری از سیستم دهدهی برای محاسبه ظرفیت استفاده می کنند. در این سیستم، پیشوندهای کیلو، مگا، گیگا و ترا بر پایه توان های عدد ۱۰ محاسبه می شوند:

• ۱ کیلوبایت = ۱۰۰۰ بایت
• ۱ مگابایت = ۱۰۰۰ کیلوبایت
• ۱ گیگابایت = ۱۰۰۰ مگابایت
• ۱ ترابایت = ۱۰۰۰ گیگابایت (معادل ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ بایت)

اما سیستم عامل ها (به ویژه ویندوز) اطلاعات را بر پایه سیستم دودویی یا باینری پردازش می کنند که بر اساس توان های عدد ۲ کار می کند:

• ۱ کیبی بایت = ۱۰۲۴ بایت
• ۱ میبی بایت = ۱۰۲۴ کیبی بایت
• ۱ گیبی بایت = ۱۰۲۴ میبی بایت (معادل ۱,۰۷۳,۷۴۱,۸۲۴ بایت)

وقتی سیستم عامل ویندوز تعداد کل بایت های یک دیسک یک ترابایتی (یعنی ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ بایت) را بر ۱۰۲۴ تقسیم می کند تا آن را به کیلوبایت، مگابایت و در نهایت گیگابایت تبدیل کند، به عدد تقریبی ۹۳۱.۳ گیگابایت می رسد. سیستم عامل مک در نسخه های جدید خود این استاندارد را تغییر داده و ظرفیت ها را بر اساس سیستم دهدهی نمایش می دهد تا از سردرگمی کاربران جلوگیری کند.

علاوه بر این تفاوت محاسباتی، بخشی از فضای دیسک نیز توسط جدول پارتیشن بندی (مانند GPT یا MBR) و سیستم های فایل (مانند NTFS) برای ذخیره متاداده ها و ردیابی فایل ها اشغال می شود که این فضا نیز از دسترس کاربر خارج است.

نقش پارتیشن های مخفی و سیستم عامل در کاهش فضا

عامل دیگری که می تواند باعث کاهش فضای در دسترس کاربر شود، وجود پارتیشن های مخفی سیستم عامل است. در هنگام نصب ویندوز یا سیستم عامل های دیگر، بخش هایی از دیسک به صورت خودکار برای وظایف خاصی مجزا می شوند:

• پارتیشن EFI: این پارتیشن حاوی فایل های بوت سیستم عامل است و به کامپیوتر اجازه می دهد ویندوز را راه اندازی کند. حجم این پارتیشن معمولا بین ۱۰۰ تا ۵۰۰ مگابایت است.
• پارتیشن بازیابی (Recovery Partition): این پارتیشن حاوی ابزارهای عیب یابی و ایمیج اولیه سیستم عامل برای بازگرداندن سیستم به تنظیمات کارخانه در صورت بروز مشکل است. حجم این پارتیشن معمولا بین ۵۰۰ مگابایت تا چند گیگابایت متغیر است.

این پارتیشن ها در فایل اکسپلورر نمایش داده نمی شوند، اما فضای فیزیکی دیسک را اشغال می کنند و تنها از طریق ابزار Disk Management یا دستورات خط فرمان قابل رویت هستند.

جدول مقایسه ظرفیت اسمی و واقعی انواع حافظه ها

برای درک بهتر تفاوت های محاسباتی ظرفیت ها، جدول زیر مقادیر اسمی اعلام شده توسط سازندگان را در مقایسه با آنچه سیستم عامل های باینری (مانند ویندوز) نمایش می دهند، نشان می دهد:

content_copy

همان طور که در جدول مشاهده می کنید، با افزایش ظرفیت کل قطعه ذخیره سازی، میزان تفاوت عددی بین ظرفیت اسمی و ظرفیت واقعی نیز به دلیل ضریب محاسباتی بزرگ تر می شود.

سوالات متداول

چرا ظرفیت دیسک من در ویندوز کمتر از جعبه آن نشان داده می شود؟

این تفاوت به دلیل تفاوت در سیستم محاسباتی دهدهی سازندگان سخت افزار (هر گیگابایت معادل ۱۰۰۰ مگابایت) و سیستم محاسباتی دودویی سیستم عامل ویندوز (هر گیگابایت معادل ۱۰۲۴ مگابایت) است. این موضوع کاملا طبیعی بوده و نشانه خرابی قطعه نیست.

چگونه فضای تخصیص نیافته دیسک را فعال کنیم؟

برای فعال کردن این فضا، ابزار Disk Management را باز کنید. روی کادر مشکی رنگی که عبارت Unallocated روی آن نوشته شده است کلیک راست کنید. گزینه New Simple Volume را انتخاب کرده و مراحل را با زدن دکمه Next ادامه دهید تا یک درایو جدید ساخته شود یا فضای موجود به درایوهای قبلی اضافه گردد.

آیا پارتیشن های مخفی سیستم عامل را می توان حذف کرد؟

بله، این کار با ابزارهایی مانند Diskpart امکان پذیر است، اما به هیچ وجه توصیه نمی شود. حذف پارتیشن های سیستم مانند EFI یا Recovery می تواند منجر به بالا نیامدن ویندوز و از دست رفتن دسترسی به ابزارهای عیب یابی و بازگردانی سیستم شود.

آیا راهی برای تبدیل محاسبات ویندوز به سیستم دهدهی وجود دارد؟

سیستم عامل ویندوز به صورت بومی گزینه ای برای تغییر نحوه محاسبه فضا از باینری به دهدهی ندارد. با این حال، برخی نرم افزارهای جانبی مدیریت دیسک می توانند فضا را با استانداردهای متفاوتی نمایش دهند، اما سیستم عامل همچنان از همان محاسبات باینری برای مدیریت داخلی فایل ها استفاده می کند.